« قالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ » « 1 » استفاده مىشود كه : اگر مشيت خداى تعالى تعلق نگرفته باشد به اينكه جميع افراد بشر هدايت بيابند ، از جهت حكمى بوده كه در برابر سوگند ابليس مبنى بر اينكه جميع بندگان خدا مگر مخلصين از آنان را گمراه خواهد نمود حتمى كرده ، بلكه در مواضع ديگرى از قرآن صريحا گمراهى گمراهان را به خود آنان نسبت داده ، و در داستان آدم و ابليس فرموده : « قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي لأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الأَرْضِ وَلأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ، إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ قالَ هذا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ ، وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ » « 2 » هم چنان كه شيطان هم همين نسبت را به آنان داده ، و خداى تعالى گفتارى را كه در روز قيامت خطاب به گمراهان مىكند ، چنين حكايت فرموده : « وَقالَ الشَّيْطانُ لَمَّا قُضِيَ الأَمْرُ إِنَّ اللَّه وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ - تا آنجا كه مىفرمايد - إِنِّي كَفَرْتُ بِما أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ » « 3 » از اين آيات به طورى كه مىبينيد استفاده مىشود كه گناهان ، كه از جمله آنها شرك به خدا است ، همه منتهى به گمراهى خود انسان مىشود و گمراهى انسان هم مستند به نفس اوست ، منافاتى هم با ساير آياتى كه ظاهر است در اينكه آدمى نمىتواند چيزى را بخواهد مگر اينكه خدا بخواهد ندارد ، مانند آيه « إِنَّ هذِه تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّه سَبِيلًا ، وَما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّه » « 4 » ، و آيه

--> ( 1 ) خدا فرمود : حق اينست و من حق راى مىگويم البته جهنم راى از تو و تابعان تو عموما پر مىكنم . سوره ص آيه 85 ( 2 ) شيطان گفت پروردگارا از آنجايى كه تو مرا گمراه فرمودى من گناه و نافرمانى تو راى در نظر بندگانت جلوه مىدهم و به طور قطع همه راى گمراه مىكنم ، مگر آن بندگانى كه در بندگى تو مخلص باشند ، خداوند فرمود : اين راهى است مستقيم كه بر من است ( يعنى گذر همه بر من است و هيچكس راى از من گريز نيست ) . بندگان من دستخوش فريبهاى تو نمىشوند ، و تو نمىتوانى بر آنان مسلط شوى ، مگر آن گمراهانى كه تو راى پيروى كنند ، كه البته جهنم هم ميعادگاه همه آنان است . سوره حجر آيه 43 ( 3 ) پس از آنكه در روز قيامت ميان بندگان حكم شد ( كارشان يكسره شد ) شيطان به فريب خوردگان خود مىگويد : خداى متعال به شما وعده اى داد وعده اش هم وعده حقى بود ، من نيز به شما نويدى دادم و در آن خلف وعده كردم - تا آنجا كه مىگويد - من به اينكه مرا شريك خدا قرار داديد كافرم . سوره ابراهيم آيه 22 ( 4 ) به درستى كه اين يادآورى است ، پس هر كس بخواهد مىتواند راهى به سوى پروردگار خود اتخاذ نمايد ، و البته جز با مشيت پروردگار نمىتوانيد اراده چنين كارى راى بكنيد . سوره انسان آيه 30